ఆరవ అధ్యాయం : ఆత్మసంయమ(ధ్యాన)యోగః

శ్రీ భగవానుడు పలికెను – కర్మఫలమును ఆశ్రింపక కర్తవ్యకర్మలను ఆచరించువాడే నిజమైన సన్యాసి, నిజమైన యోగి. కానీ కేవలం అగ్ని కార్యములను త్యజించినంత మాత్రమున సన్యాసియుకాడు. (6:1)

ఓ అర్జునా! సన్యాసమని దేనినందురో, దానినే కర్మయోగ మనియు అందురు. అట్టి యెడ సంకల్పత్యాగమొనర్పనివాడు యోగికాజాలడు. (6:2)

యోగరూడస్తితిని పొందగోరు మననశీలుడైన పురుషునకు నిష్కామకర్మాచరణము వలననే యోగప్రాప్తి కలుగును. యోగరూడుడైన పురుషునకు సర్వసంకల్పరాహిత్యమే మోక్షప్రాప్తికి మూలము. (6:౩)

ఇంద్రియభోగములయందు, కర్మలయందును ఆసక్తినుంచక సర్వసంకల్పములను త్యజించిన పురుషుడు యోగరూడుడనబడును. (6:4)

మనుజులు ఈ సంసారసాగరము నుండి తమకు తామే ఉద్దరించు కొనవలెను. తమకుతామే అధోగతిపాలుకారాదు. లోకములో వాస్తవముగా తమకు తామే మిత్రులు, తమకు తామే శత్రువులు. (6:5)

ఎవరు తన మనస్సును జయించునో అట్టి వాని మనస్సు బంధువులా ఉపకారిలా ఉండును. మనస్సును జయింపనిచో అది శత్రువై అపకారము చేయును. (6:6)

శీతోష్ణములు, సుఖదుఃఖములు, మానావమానములు మున్నగు ద్వంద్వములయందు అంతఃకరణవృత్తులు నిశ్చలముగా వుండి, స్వాధీనమైన ఆత్మగల పురుషుని జ్ఞానమందు పరమాత్మ చక్కగా స్థితుడై యుండును. (6:7)

యోగియొక్క అంతఃకరణము నందు జ్ఞాన విజ్ఞానములు నిండియుండును. అతడు వికారరహితుడు. ఇంద్రియాదులను పూర్తిగా వశపరచుకొనిన వాడు. అతడు మట్టిని, రాతిని, బంగారమును సమానముగా చూచును. (6:8)

సుహ్రుదులయందును, మిత్రులయందును, శత్రువులయందును, ఉదాసీనులయందును, మధ్యస్తులయందును, ద్వేషింపదగిన వారియందును, బందువులయందును, ధర్మాత్ములయందును, పాపులయందును, సమబుద్ది కలియుండువాడు మిక్కిలి శ్రేష్టుడు. (6:9)

శరీరేంద్రియమనస్సులను స్వాధీనపరచుకొనినవాడు, ఆశారహితుడు, వ్రతుడు అయిన యోగి ఒంటరి ప్రదేశమున కూర్చొని, నిరంతరం అత్మయందే ధ్యాననిష్టయందుండవలెను. (6:10)

చిత్తెంద్రియవ్యాపారములను వశము నందుంచుకొని, ఏకాగ్రతగల మనస్సుతో తననాసికాగ్రభాగమునందే దృష్టిని నిలిపి  అంతఃకరణశుద్దికై యోగాభ్యసమును సాధనచేయవలెను. (6:12,13)

ధ్యానయోగి ప్రశాంతాత్ముడై, భయరహితుడై, బ్రహ్మచర్య వ్రతమును పాటించుచు, మనోనిగ్రహముతో నాయందు చిత్తము గలవాడై, నన్నే పరమ గతిగ నమ్మి నిశ్చలుడైయుండవలెను. (6:14)

మనోనిగ్రహశాలియైన యోగి నిరంతరము పరమేశ్వరుడైన నా స్వరూపమునందే ఆత్మను ఈ విధముగ లగ్నమొనర్చి, నాయందున్న పరమానందమునకు పరాకాష్ఠరూపమైన శాంతిని పొందుచున్నాడు. (6:15)

మితాహారము, కర్మలయందు మితమైన ప్రవర్తన గలవాడును, మితమైన నిద్రగల మనుజునకు ఆత్మసంయమ యోగము లభ్యము. (6:17)

చిత్తమును పూర్తిగా వశమునందుంచుకొని, దానిని అత్మయందే స్థిరముగా నిల్చినపుడు పురుషుడు సర్వభోగములయందు స్ప్రుహారహితుడగును. అప్పుడతడు యోగయుక్తుడగుచున్నాడు. (6:18)

గాలిలేనిచోట పెట్టిన దీపము నిశ్చలముగా ప్రకాశించులాగుననే మనోనిగ్రహము కలిగి అత్మయోగమభ్యసించిన వాని చిత్తము నిశ్చలముగా నుండును. (6:19)

ధ్యానయోగాసాధనచే నిగ్రహింపబడిన చిత్తము ఉపరతిని పొంది, పరమాత్మను ధ్యానించుట ద్వారా పవిత్రమైన సూక్ష్మ బుద్దితో, ఆ భగవానుని సాక్షాత్కరింప జేసికొని, యోగి ఆ పరమాత్మయందే సంతుస్టుడగుచున్నాడు. (6:20) 

బ్రహ్మానందానుభవము ఇంద్రియాతీతమైనది. పవిత్రమైన సుక్ష్మబుద్ది ద్వారా మాత్రమే గ్రాహ్యమైనది. ఆ బ్రహ్మానందము అనుభవించుచు దానియందే స్థితుడైయున్న యోగి పరమాత్మ స్వస్వరూపమునుండి ఏ మాత్రము చలింపడు.  (6:21)

పరమాత్మ ప్రాప్తిరూపలాభములు పొందినవాడు, ఏ ఇతర లాభములను గూడ దానికంటె అధికమైన దానినిగా తలంపడు. బ్రహ్మానందానుభవ స్థితిలోనున్న యోగిని ఎట్టి బలవదుఃఖ ములును చలింపజేయజాలవు. (6:22)

దుఃఖరూపసంసారబంధముల నుండి విముక్తిని కలిగించు ఈ భాగవత్సాక్షాత్కారరూపస్థితిని యోగము అని తెలియవలెను. అట్టి యోగమును దృఢమైన, ఉత్సాహపూరిత మైన విసుగులేని చిత్తముతో నిశ్చయముగా అభ్యాసము  చేయవలెను. (6:23)

సంకల్పమువలన కలిగిన కోరికలన్నింటిని నిశ్శేషముగా త్యజించి ఇంద్రియ సముదాయములను అన్ని విధములుగ మనస్సుతో పూర్తిగా నిగ్రహింపవలెను. (6:24)

క్రమక్రమముగా సాధనచేయుచు ఉపరతిని పొందవలెను. ధైర్యముతో బుద్దిబలముతో మనస్సును ఆత్మయందు స్థిరమొనర్చి, పరమాత్మను తప్ప మరీ ఏ ఇతర విషయమును ఏ మాత్రమూ చింతనచేయరాదు . (6:25) 

సహజముగా నిలకడలేని చంచలమైన మనస్సును ప్రాపంచిక విషయముల యందు విశృంఖలముగా పరిభ్రమించు చుండును. అట్టి మనస్సును ఆయా విషయములనుండి పదే పదే మరల్చి, దానిని అత్మయందే స్థిరముగా నిలుపవలెను. (6:26)

ప్రశాంతమైన మనస్సు కలవాడును, పాపరహితుడును, రజోగుణము శాంతమైనవాడును, అనగా ప్రాపంచిక కార్యములయందు ఆసక్తి తొలగినవాడును, పరమాత్మయందు ఏకీభావమును పొందినవాడును అగు యోగి బ్రహ్మానందమును పొందుచున్నాడు. (6:27)

పాపరహితుడైన ఆ యోగి పుర్వోక్తరీతిగా నిరంతరము పరమాత్మయందే లగ్నమొనర్చుచు, పరబ్రహ్మ పరమాత్మ ప్రాప్తిరూపమైన అపరిమిత ఆనందమును హాయిగా అనుభవించును. (6:28)

సర్వవ్యాప్తమైన అనంతచైతన్యమునందు ఏకీభావస్థితిరూప యోగ యుక్తమైన ఆత్మగలవాడును, అంతటను అన్నింటిని సమభావముతో చూచువాడును అగు యోగి తనయాత్మను సర్వప్రాణులయందు స్తితమైయున్నట్లుగాను, ప్రాణులన్నింటిలోను తన ఆత్మనే దర్శించుచున్నాడు. (6:29)

భగవంతునియందు ఏకీభావస్తితుడైన పురుషుడు సర్వభూతముల యందును ఆత్మరూపముననున్న నన్ను భజించును. అట్టి యోగి సర్వధా సర్వవ్యవహారములయందు ప్రవర్తించుచున్నను నాయందే ప్రవర్తించు చుండును. (6:31)

ఓ అర్జునా! సర్వప్రాణులను తనతో సమానముగా చూచు వాడును, సుఖమునుగాని, దుఃఖమునుగాని సమముగా సమానముగా చూచువాడును ఇతరుల సుఖ దుఃఖములను తన సుఖ దుఃఖాములుగా భావించుచుండును అయిన యోగి పరమశ్రేష్టుడు అని చెప్పబడుచున్నాడు. (6:32)

అర్జునుడు... ఓ కృష్ణా! ఈ మనస్సు మిక్కిలి చంచలమైనది, బాగుగా మదించు స్వభావము గలది. మిక్కిలి బలీయమైనది. కనుక దానిని నిగ్రహించుట అంటే గాలిని ఆపుటనువలె మిక్కిలి దుష్కరమని నాకు తోచు చున్నది. (6:34)

ఓ అర్జునా! నిస్సందేహముగా మనస్సు చంచలమైనదే. దానిని వశపరచుకొనుట మిక్కిలి కష్టము(దుస్సాధ్యమే). అయిన దానిని  అభ్యాసవైరాగ్యముల ద్వార మనసును నిరోధింపవచ్చును. (6:35)

మనస్సును వశపరచుకొనని పురుషునకు యోగసిద్ది కలుగుట కష్టము. కాని మనస్సు వశమునందున్న ప్రయత్నశీలుడైన పురుషుడు సాధన ద్వార సహజముగా యోగసిద్దిని పొందుట సాధ్యమే అని నా అభిప్రాయము. (6:36)

ఓ కృష్ణా! యోగమునందు శ్రద్ధతో యోగసాధన చేయుచు మనస్సు వశమునందుండని కారణమున అవసానదశలో మనస్సు చలించి, అత్మసాక్షాత్కారమును పొందకయే మరణించిన సాధకుని గతియేమగును? (6:37)

ఓ పార్దా! అట్టి పురుషుడు ఈ లోకమున గాని, పరలోకమున గాని అదోగాతిపాలుకాడు. ఆత్మోద్దారణమునకు అనగా భగవత్ప్రాప్తికోరకై కర్తవ్య కర్మలను ఆచరించు వాడేవ్వడును దుర్గతి పాలుగాడు గదా! (6:4౦)

అర్జునా! యోగభ్రస్టుడు పుణ్యాత్ములు పొందు లోకములను అనగా స్వర్గాది – ఉత్తమ లోకములను పొంది, ఆయా లోకములలో పెక్కు సంవత్సరములు గడిపిన తర్వాత పవిత్రులైన సంపన్నుల గృహమున జన్మించును. (6:41)

లేనిచో విరాగియైన పురుషుడు ఆ పుణ్య లోకములకు పోకుండగానే జ్ఞానుకైన యోగులకుటుంబంలోనే జన్మించును. కాని లోకమునందు ఇట్టి జన్మ ప్రాప్తించుట మిక్కిలి దుర్లభము గదా. (6:42)

అచట యోగి ఆ కుటుంబమున పుట్టిన పిదప పూర్వదేహమున సాధించిన బుద్ధి సంయోగమును అనగా సమబుద్దిరూపయోగ సంస్కారములను అతడు సులభముగనే పొందును. ఓ కురునందనా! ఆ బుద్ధి సంయోగ ప్రభావమున అతడు మరల పరమాత్మ ప్రాప్తి సిద్దించుటకై మునుపటి కంటెను అధికముగా సాధన చేయు చున్నాడు. (6:4౩)

కాని, ప్రయత్నపుర్వకముగా యోగసాధనచేయు యోగి అనేక జన్మలసంస్కారముల ప్రభావమున ఈ జన్మయందే సిద్ధిని పొంది, సంపూర్ణముగా పాపరహితుడై, తక్షణమే పరమ పదమును పొందును. (6:45)

ధ్యాన యోగి తాపసులకంటేను, జ్ఞానులకంటేను శ్రేష్ఠుడు . సకామకర్మలాచరించువారికంటేను శ్రేష్టుడని భావింపబడును. (6:46)

యోగులందరిలో శ్రద్దాలువై, అంతరాత్మను నాయందే లగ్నమొనర్చి, అనగా భక్తివిస్వాసములతో నిశ్చలమైన, ధ్రుడమైన అనన్య భావముతో నాయందే స్తిరమైయున్న మనోబుద్దిరూప అంతఃకరణమును గలిగి, నిరంతరము నన్నే భజించువాడు సమస్త యోగులలో ఉత్తముడు . (6:47).